Doğu Türkistan Uygur Medeniyeti ve Kültürü… (2)
…. Soru: Doğu Türkistan’daki işgaller ve Çin işgali?
Cevap: Cengizhan İmparatorluğu sonrasında bölgede önce Çağatay Hanlığı, ardından Yarkent Hanlığı egemenlik kurmuştur.
17. Yüzyılın ortasından 18. yüzyılın ortasına kadar ise batı Moğolları olan Oyrat kabileleri, Doğu Türkistan’ın kuzeyinde Cungar Hanlığı’nı kurarak bölgeye hâkim olmuştur.
1755 yılında Cungar Hanlığı’nı yıkan Mançular, önce Doğu Türkistan'ın kuzeyini ardından 1759 yılında tüm ülkeyi işgal etmiştir.
Doğu Türkistan halkı, Mançu işgaline karşı yaklaşık bir asır boyunca direnmiş ve 1865 yılında Yakuphan liderliğinde Çin-Mançu kuvvetlerini ülkeden kovarak Kaşgarya Devleti’ni kurmuştur.
Bu devlet, Osmanlı Devleti’nden askerî uzman ve mühimmat yardımı almış, Osmanlı Hilafeti’ne bağlanmıştır.
II. Abdülaziz Han adına sikkeler bastırılmış ve cuma hutbelerinde onun adı okutulmuştur.
Ancak 1877’de, Çarlık Rusya’sının desteğini alan Çin-Mançu Ordusu, Doğu Türkistan’a yeniden askerî harekât başlatmış ve Yakuphan’ın 1877’deki şüpheli ölümünden sonra yaşanan iktidar boşluğundan yararlanarak ülkeyi yeniden işgal etmiştir.
1881’de Rusya ile Çin arasında imzalanan ‘İli Antlaşması’ ile Doğu Türkistan, Çin yönetimine bırakılmış ve 1882 yılında bölgeye “yeni işgal edilmiş toprak” anlamına gelen Çince Xinjiang adı verilmiştir. 1884’te Doğu Türkistan, resmen Çin’in bir eyaleti ilan edilmiş ve 1911’de Mançu Hanedanlığı’nın yıkılmasından sonra ülke, Çinli militanların denetimindeki bir sömürge hâline gelmiştir.
Soru: Doğu Türkistan’ın Birinci Dünya savaşından sonra bağımsızlık mücadelesi ve devlet kurma çabaları?
Cevap: Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra, 1931 yılında Çinli militanlara karşı yeniden ayaklanmalar başlamış ve 1933’te Kaşgar’da Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti kurulmuştur.
Ancak bu cumhuriyet, Stalin liderliğindeki Sovyetler Birliği’ne bağlı askeri güçler tarafından ortadan kaldırılmış ve bölge, Sheng Shicai (1894-1970) adlı Çinli militanlar liderliğindeki cunta yönetimine bırakılmıştır.
Sheng Shicai, 1937 yılında Sovyetler Birliği’nin teklifiyle bölgede yaşayan Türklere “Uygur” adının resmî olarak kullanılmasını kabul etmiş ve yürürlüğe koymuştur.
Yine Sheng Shicai, 1937 ve 1941 yıllarında, İslam Cumhuriyeti’nin kurucuları, âlimleri ve aydınları başta olmak üzere Doğu Türkistan halkına yönelik geniş çaplı katliamlar gerçekleştirmiştir.
Bu baskılara rağmen bölgede ayaklanmalar kısa sürede yeniden başlamış ve 1944 yılının eylül ayında başlatılan silahlı direnişin başarılı olmasıyla, 12 Kasım günü Gulca’da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ilan edilmiştir.
Ancak İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Sovyetler Birliği ile Çin’in galip devletler arasında yer alması ve Josef Stalin yönetiminin müdahalesi neticesinde, 1946 yılında bu cumhuriyet lağvedilmiştir.
Bununla birlikte, 1949 yılında Çin Komünist Partisi ülkeyi işgal edene kadar Doğu Türkistan Cumhuriyeti tarafından kurtarılan bölgelerde millî ordunun silahlı güçleri varlığını sürdürmüştür.
Soru: Doğu Türkistan özerk midir?
Cevap: 1949’da Çin Komünist Partisi’nin işgaliyle birlikte Doğu Türkistan tam anlamıyla bağımsızlığını kaybetmiş ve millî ordu dağıtılmıştır.
1955 yılında Çin yönetimi bölgeye özerklik verildiğini ilan etmişse de özerklik yasası 1980’li yılların sonlarına kadar çıkarılmamış ve bölgeye herhangi bir özerklik hakkı tanınmamıştır.
Verdiğiniz bilgiler için teşekkür ederim.
Bu fırsatı verdiğiniz için ben teşekkür ederim.
Doğu Türkistan’da Çin tarafından uygulanan soykırım ve işgalin son bulması için başta Türk islam devlet ve milletlerini, islam ülkelerinin ve insanlığın sessiz kalmamasını kadim Doğu Türkistan halkının işgal ve sokırımının son bulmasını dilerim. (devam edecek)