Bilimin Medeniyetin Beşiği Doğu Türkistan Uygur Medeniyeti ve Kültürü…
Uygurlar, ilim ve bilim şahsiyetleri dönemlerinde dünyaya ışık saçmış ilim ve bilimde önderlik yapmışlardır.
Doğu Türkistan’da beş bin km2 yeraltı su yolu yaparak Doğu Türkistan çöllerini sulamışlardır.
Tıp alanında bilinen on bin yıllık bir geçmişe ve tarihe sahiptirler.
Tıp bilim insanları günümüzde bile tıp eğitiminde kullanılan buluşlara imza atmışlardır.
Yemek kültürleri, kıyafet, giyim kuşam kültürleri de çok yer tutmaktadır.
Üç bin yıl öncesine ait erkek giysisi pantolon bulunmuştur.
Kadınları zarif ve müslüman inanç ve kültürünü de yaşatan ölçülere uygun olmaya özen göstermişlerdir.
Şiir sözlü ve çalgılı müzik kültürleri de çok eski tarihe sahip olmakla oldukça seviyeli insani söz ve zerafete sahiptirler.
Bu konuların gün yüzüne çıkarılması başta Uygurlar açısından kendi kültür ve tarih şuuru ve bilinci oluşması kendi geçmiş tarihlerini bilmeleri açısından son derece önemlidir.
Öncelikle Uygurlar büyük bir geçmişi olan kadim bir medeniyete sahip millet oldukları bilmeli ve ayrıca da milletlerin Uygurları sadece Komünist Çin tarafından on yıllardır süre gelen karşılaştıkları soykırım dışında da tanımaları sağlanmış olacaktır.
Uygur sözü, uygar dan gelmektedir.
Büyük bir milletin tarihine dair bir perspektif sunmayı ödev biliriz.
-“Doğu Türkistan tarihi”ni Dr. Nurettin İzbasar’a (Aktivist/Tarihçi)
-Türkistan/Doğu Türkistan’da başta Tıp bilimi, bilim, ilim ve sanat alanında dünyaya öncülük eden Uygurlar’ı Prof. Dr. Muttalip Emçi’den,
-Yemek Kültürü’nü Şair Yazar Nurala Göktürk’den,
-Giyim kuşam, kıyafet kültürü’nü moda tasarımcısı Kadriye Ofer (Wufuer)’den,
-Nişan, düğün, evlilik merasimleri STK temsilcisi Menzure Teklimakan Er’den,
-Türkistan müzik kültürü’nü müzisyen eğitimci Dr. Gülzade Tanrıdağlı’dan olmak üzere ana başlığı altında özet olarak anlatmaya çalışacağımız konularda, konu üzerine emek vermiş çalışma yapmış öncü kişilerlerin verdiği bilgileri dikkatlerinize sunarız.
İlk olarak Doğu Türkistan tarihi konusunda ki söyleşimizi Dr. Nurettin İzbasar (Aktivist/Tarihçi)
Nurettin İzbasar; ilk ve orta öğrenimini doğduğu yer olan Doğu Türkistan’ın Aksu şehrinde Pekin’de alarak lisans eğitimininden sonra 2011 yılında Türkiye’ye geldi.
Üniversite de Tarih bölümünden doktora unvanı aldı.
Soru: Doğu Türkistan ve Uygurlar’ı kısaca anlatırmısınız?
Cevap: Doğu Türkistan, Asya’nın merkezinde yer alan, yaklaşık 1.828.418 km2 yüzölçümüne sahip bir Türk ülkesidir.
Günümüzde Çin işgali altındadır. Bölgede, milattan önce 1800’lü yıllara tarihlenen mumyalar bulunmuş ve bu kalıntılar “Tarım Mumyaları” adı altında dünya çapında ilgi görmüştür.
Urumçi civarında ortaya çıkarılan ve milattan önce 1000’li yıllara tarihlendirilen mumyalar ise, Türk genetik özelliklerini taşıyan en eski örnekler arasında yer almaktadır.
Soru: Doğu Türkistan nerede yer almaktadır?
Cevap: Tanrı Dağları ile Altay Dağları arasındaki geniş saha Türklerin en eski anayurtları olarak kabul edilmektedir.
19. yüzyılın son çeyreğinde gerçekleşen Çin-Mançu istilasına kadar Doğu Türkistan coğrafyasında yaşayan Türkler ve diğer yerel kavimler, bu topraklarda birçok devlet kurmuştur.
Yazılı kaynaklar, milattan önceki dönemlerden Türklerin kitlesel olarak İslam’ı kabul ettiği ve 10. yüzyılın ortalarına kadar olan süreçte, Doğu Türkistan topraklarının sırasıyla Hun, Ak Hun, Göktürk, Uygur, Koçu ve Karahanlı devletleri tarafından yönetildiğini bildirmektedir.
Soru: Uygurlar islamla ne zaman tanışmışlardır?
Cevap: Karahanlılar döneminde Sultan Satuk Buğra Han’ın, Artuç’ta İslam’ı kabul etmesi ve bu dini devletin resmî dini hâline getirmesiyle oluşmaya başlayan Türk-İslam kültürü, günümüz Doğu Türkistan kültürünün temelini teşkil etmiştir.
Doğu Türkistanlılar, bin yılı aşkın süredir Türk-İslam kültürü çatısı altında, Türk ve İslam dünyasının doğu sınırlarında varlıklarını sürdürmektedir.
Soru: Doğu Türkistan’da en çok Uygur Türkleri yaşadığını biliyoruz, aynı bölgede hangi devletler kurulmuştur?
Cevap: Uygurlar, Doğu Türkistan’daki en önemli Türk topluluklarından biridir.
20. yüzyılın ilk çeyreğine, özellikle de 1949 yılına kadar, günümüzde Uygur adıyla anılan Türkler, Karahanlılar döneminden itibaren yaygın şekilde Türk adını kullanmıştır.
Ancak 1921’deki Taşkent Konferansı’ndan sonra Uygur adı, Sovyetler Birliği tarafından Doğu Türkistan’daki en kalabalık Türk nüfusunu tanımlamak üzere verilmiştir.
Uygur adı Orhun Kitabeleri’nde geçmekte olup Uygur boyları, 744-840 yılları arasında Göktürk devletinin siyasi mirası üzerine Ötüken merkezli yeni bir devlet kurmuştur.
840 yılında Ötüken’deki Uygur Kağanlığı’nın yıkılmasının ardından Uygur kabileleri iki farklı bölgeye göç etmiştir.
Bir kol Çin Seddi’ni geçerek günümüzdeki Gansu ve Kökönurbölgesinde Ganzhou Uygur Kağanlığı’nı (848-1036) kurmuş, diğer kol ise Doğu Türkistan’ın kuzeyindeki Solmı (Karaşehir), Koçu (Karahoca) ve Beşbalık bölgelerine gelerek diğer Türk boylarıyla birlikte Batı Uygur Kağanlığı’nı, diğer adıyla Koçu (İdikut) Uygur Kağanlığı’nı (843-1209) kurmuştur.
Bu devlet, Doğu Türkistan’ın Kuça’nın doğusundan Kumul’a kadar uzanan ve Tanrı Dağları’nın kuzey kesimlerini de kapsayan geniş bir bölümünü yönetmiştir.
Soru: Uygurların islamla tanışmalarından önceki inançları?
Cevap: Uygurlar, 15. yüzyılın başlarına kadar Budist kültürünü sürdürmüş.
Bu yüzyılın başlarından itibaren ise İslamiyet, Turfan ve doğusundaki Kumul bozkırlarına kadar yayılmıştır. Karahanlı Türk-İslam kültürü, 16. yüzyılda tüm ülkede hâkim kültür hâline gelmiştir.
Soru: Uygurlar ve Göktürkler döneminden bahsedecek olursak?
Cevap: Göktürkler döneminden itibaren Doğu Türkistan’da yaşayan Yağma ve Karluk kabileleri, Doğu Türkistan’ın güneyi ile Batı Türkistan’ın bir kısmını kapsayan coğrafyada Balasagun ve Kaşgar’ı başkent yaparak Karahanlı Devleti’ni (840-1212) kurmuştur.
Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han’ın 10. yüzyılın ilk yarısında İslam’ı kabul etmesi, Türkistan genelinde İslamiyetin hızla yayılmasını ve Türklerin kitleler hâlinde müslüman olmasını sağlamıştır.
Karahanlılar, Doğu Türkistan’ın Kuça ve güney bölgelerini yöneterek günümüzdeki Doğu Türkistan topraklarının yaklaşık yarısını ve Tarım Havzası’nı kontrol etmiştir.
Bu nedenle Karahanlılar döneminde temelleri atılan Türk-İslam kültürü, Doğu Türkistan kültürünün ana yapısını oluşturmuştur.
(devam edecek)
News
