…
Bilimin Medeniyetin Beşiği Doğu Türkistan Uygur Medeniyeti ve Kültürü…
Uygur Kültürünün Gelişim Tarihi ve Uygur Tıbbı Hakkında…
Uygur Tıbbı hocası muhterem
Prof. Muttalip Emçi, hocamızla yaptığım söyleşiyi sizlere sunuyoruz.
Soru: Hocam kısaca kendinizi tanıtır mısınız?
Cevap (Muttalip Emçi): Doğu Türkistan’ın Hotan Vilayeti Uygur Tıbbı Hastanesi ve (Sincan) Uygur Tıbbı Yüksek okulunda 30 yıldan fazla pratik tedavi ve öğretim hizmeti yaptım.
Uygur Tıbbı derslik kitabı materyalleri gibi 30’dan fazla tıbbi kitap yazmak nasip oldu. Türkiye’deki ‘Geleneksel Uygur Tıbbı Araştırma Vakfı’nın kurucusu ve müdürlüğü ve Uygur Tıbbı Bilimsel Dergisi’nin baş editörlüğünü deruhte etmekteyim.
Soru: Muhterem Prof. Muttallip Emçi hocam, halen Geleneksel Uygur Tıbbı Araştırma Vakfı’nın kurucusu ve müdürlüğü, Uygur Tıbbı Bilimsel Dergisi’nin baş editörülüğünü yapmaktasınız.
Çalışmalarınızda başarılar dilerim. 2024 yılında uluslararası geleneksel Tıp Kongresi yaparak, Uygur Tıp ve Tıp önderlerini dünyaya tanıtmak ve tekrar hatırlatmak gibi tarihi hizmeti de organize ettiniz.
Soru: Uygur Kültürünün Gelişim Tarihi ve Uygur Tıbbı hakkında kısa bir değerlendirme de yapar mısınız?
Hocam Uygurlar ve diğer Türk boylarının kültürel ve boy ilişkilerini anlatır mısınız?
Cevap (Muttalip Emçi): Uygurların kadim ve kültürlü bir halk olduğu hepimizce bilinmektedir.
Tarihî gerçeklik bize, Uygurların milattan önce çok yıllar öncesinden itibaren farklı tarihî dönemlerde, farklı isimlerle tarih sahnesine çıktığını göstermektedir.
Aynı şekilde, onların yaşadığı ana vatan, yarattığı kültür ve tarihteki rolü, katkıları ile ilgili bilgilerle donatır.
Bu özelliği ile Uygurlar, Türk boyları içinde kendileri hakkında en çok tarihî bilgi bırakan halklardan biri olmakla kalmayıp, aynı zamanda Türk halkları içinde en çok yazılı ve maddi kültür yaratan halk sayılmaktadır.
Uygurlar, bugünkü bütün Türk halklarının genel tarihinin, Türk dili tarihinin ve Türk kültür tarihinin hem teorik hem de pratik temelini oluşturma ve şekillendirmede temel yaratan köklü Türk topluluğudur.
Soru: Uygur dili Uygur halkı denilince ne anlamalıyız?
Cevap: Uygurlar, Merkezi Türkistan’daki Aryan-İskit-Sak-Hun-Türk halklar topluluğundaki tarihinin uzunluğu ve yarattığı şanlı kültürü ile tanınan en kadim kültürlü topluluk olup, dil açısından Altay dil sisteminin Türk dilleri ailesinin Uygur-Karluk dilleri grubuna girmektedir.
Uygurlar, Türk boyları içinde kendileri hakkında en çok tarihî bilgi bırakan halklardan biri olmakla kalmayıp, aynı zamanda Türk halkları içinde en çok yazılı ve kültür yaratan halk sayılmaktadır. Uygurlar, bugünkü bütün Türk halklarının genel tarihinin, Türk dili tarihinin ve Türk kültür tarihinin hem teorik hem de pratik temelini oluşturma ve şekillendirmede temel yaratan köklü Türk kavmidir.
Onların fiziksel özellikleri ve kan özelliği, dil ve edebiyat-sanat, tıp özelliği, sosyal millî, yaşam âdeti ve yaşam özelliği, Uygurların son derece uzak tarihî katmanlarını yayılma ölçeğini, millet kaynağı ve çeşitli bileşenlerini, özümseme kabiliyetini, atalarının bütün kültürlü sözlü edebiyatı ve yaşam kültürüne tam varis olma yeteneğini açıklayıp vermektedir.
Tarihte Uygurların bir kısmı göçebe yaşamda yaşamış olsa da, yine bir kısmı tarihten bu yana Merkezi Türkistan’ın Tarım vadisinde yerleşik olarak şehir kültürü ile yaşayıp gelmiştir.
Soru: Uygurların Tıp bilimine katkıları ve ‘Geleneksel Tıp’ bilinen tarihi ne zaman başlar?
Ve “Dokuz Oğuzlar” tanımlaması neyi ifade eder?
Cevap: Meşhur Uygur Tıp alimi Gazbay (M.Ö. 460~375) Tarım vadisinde yaşamış kişi olup, “Gazbay Bitkiler Ansiklopedisi’ni yazmıştır.
Bu kitaptan haber alan Yunanlı bilgin Hipokrat (M.Ö. 460~370) kendi öğrencilerini Tarım vadisine gönderdiği hatırlanmaktadır.
Bu çok değerli bir tarihî metin. Türkçe çevirisini yapayım:
Bugün Büyük Türkistan diye adlandırılan coğrafi bölge (Türkistan coğrafyası), Göktürk Kağanlığı (552-742) devrinde, Uygur Kağanlığı (745-840) ve Karahanlılar (840-1212) ile Çağatay Hanlığı (1227-1330) devrinde bir devletin bütün ve ortak toprakları sayılıyordu. Ondan sonraki siyasi ve toplumsal değişiklikler burada yaşayan halkları sanki birbirine benzemez farklı milletler haline getirdi.
Bunun sonucunda özellikle ortak dil açısından fark oldukça büyüdü.
19. yüzyılın ortalarından başlayarak bu Büyük Türkistan coğrafyası küçük küçük bölgelere ayrıldı.
Uygurlar kabile ittifakı dokuz kabileden, bazen 10 kabileden oluştuğu için, bazı tarihî belgelerde “Dokuz Oğuzlar” diye adlandırılır. Çin tarihî kaynaklarında ise “Dokuz Türkler”《九姓铁勒 diye adlandırılmıştır.
MS 2. yüzyılda yaşamış Yunan âlimi Ptolemy, kendi 10 ciltlik “Coğrafya” adlı eserinde, şimdiki ‘Tarım Nehri Vadisi’ndeki başlıca yerli halkların Uygur olduğunu, onların hayat faaliyetlerini şimdiki Kaşgar, Hotan, Aksu, Kuça, Korla gibi yerlerin doğal şartlarını, dağ ve nehirleri hakkında oldukça ayrıntılı bilgiler vermiştir.
Doğu Türkistan’daki geniş ‘Tarım Ovası’ Uygur medeniyetinin sahnesi olmuştur.
En eski devirlerden başlayarak, bu devletin kuzey ve güneyini boydan boya, Çin’i batı ile birleştiren ticaret yolları vardı.
Mesela; Çin’in ipekeleri hatta Roma İmparatoru devrinde bile, bu yollar aracılığıyla Roma Devleti’nin topraklarına ulaştırılmıştı.
Bu nedenle bu yollara ‘İpek Yolu’ da deniliyordu.
Aynı zamanda bu devletin yerinin bereketli, şehirlerinin zengin olması ve bundan başka Çin, Hindistan ve İran gibi üç önemli medeniyet devletinin varlığı, ayrıca bunların dünyanın önemli bölgelerinde ticaret ve ticarete sahne olması, ‘Tarım Ovası’nı son derece çekici duruma getirmişti.
Orta Asya esasen dünyada ki en eski medeniyetin beşiği idi.
Doğu Türkistan, kendi devrinin en önemli medeniyet merkezlerinin kesişme noktasında yer aldığı için, o önemli mal değişim bölgesi olmakla kalmayıp, aynı zamanda sürekli olarak kültür alışverişine sahne olmuştur.
Genel açıdan olsun, coğrafi şartlardan olsun nasıl yararlanacağını son derece iyi bilen Uygurların örgütlenme gücü ve idari kabiliyetinin sağladığı barış ve güvenlik gölgesinde ortaya çıkan ekonomik hayat sayesinde şekillenen gelişme, geniş ve yüksek kültüre kaynak olmuştu.
Bey-ağalar kendi siyasi ve idari yükümlülüklerinin yanı sıra, tarım yaparak halkın yaşam seviyesini yükseltmiş, tüccarlar ise sürdürdükleri küresel girişimlerle başarı kazanarak halkın yaşam standardını yukarı çekmişti. Edebiyatçı alimler, sufi hükümdarlar edebiyat, hukuk ve din alanındaki güçlü eserleriyle fikir/düşünce ihtiyacını karşılamak için araştırmalarla meşguldü.
El sanatçıları kendi canlı heykelleri, nefis ve muhteşem resim çizimleri, zarif minyatürleriyle insanların sanatsal zevkini tatmin etmek için çaba harcıyorlardı.
Uygurların Doğu Türkistan’ın ekonomik alanındaki başarıları görünürdü.
Tarımda nehir ve kanal/bendler su sulama koşulu iyi olduğu için, tarım ve bahçıvanlık son derece büyük ölçüde gelişmişti.
Değerli araştırmalarda yedek tahıl ve üzüm şarabı ticareti, kredi ticaretine ait birçok belge bulundu. Metaller, özellikle altın, gümüş madenleri açma ve işleyerek üretim yapılıyordu.
Kağıt yapımı, dokumacılık ve halıcılık son derece gelişmişti.
(Yazı — Von Le Coq, Doğu Türkistan’daki Helenizm (eski Yunan kültürü ile Doğu sanatının birleşmesi sonucunda ortaya çıkan, kendi zamanına göre yeni ve özgün bir sanat akımıdır) ‘Kendi İzleri” adlı eserinde, Doğu Türkistan bölgelerinde değerli araştırmalar sırasında 17 çeşit dilde, 24 çeşit yazının bulunduğunu belirtmiştir. Kökeninin kaynağı her ne kadar Fenike harfli yazıdan olup, Suriye-İran’ın benimsemeleriyle gelmiş olsa da, Uygurların onu geliştirmeleriyle dünyadaki en güzel yazı denilebilecek Uygur yazısını, Moğollar ve Mançular aynen kabul ederek kullanmışlardı.
Yine şunu da belirtmek gerekir ki, Orhun Abideleri nedeniyle dünyaca tanınan run yazısı denen yazı aynı zamanda Uygurlar tarafından uzun bir müddet kullanılmıştı.
Soru: Hocam matbaacılık/ baskı ve tabiatıyla edebiyat konusunda Uygurların hakkındaki iddia nedir?
Cevap: Matbaacılık, Uygurlar tarihte ilk olarak ağaçları oyarak kitap bastılar.
Edebiyat, Uygurların ister önceki dönemlere ait olup değerli araştırmalar yoluyla ortaya çıkmış olsun, ister yakın zamanlarda elde edilmiş önemli belgeler olsun hepsi son derece önemlidir.
Bunların içinde ekonomiye ilişkin olanları meşhur Türkolog Radloff, “Uygur Dil Abideleri” adlı eseriyle, tıbba ait kısmını Profesör Reşit Rahmeti Arat, “Uygur Tıbbı” adlı eseriyle, edebi ve dine ilişkin olanların bir kısmını Fransız âlimi Pelliot, bir kısmını Alman âlimlerinden merhum Bang ve F.W.K. Müller… gibi isimler araştırmıştır.
Diğer taraftan, “Oğuz Destanı” yakında Profesör Arat, tarafından yayımlandı.
Her ne olursa olsun, âlimlerin araştırmasını bekleyen birçok belge hâlâ Avrupa’nın arşivlerinde saklanmaktadır.
Uygurların Karluk ve/ya Karahanlılar muhitine ait olarak yazılan edebî eserlerinden biri olan “Kutadgu Bilik” ile Mahmud Kaşgarlı’nın meşhur “Divanu Lugati’t-Türk” eseri özellikle önemlidir.
Her ikisi 1070 yıllarında yazılmıştı.
Uygurlar’da millî edebiyat şekillendiği çağlarda Avrupa’da vahşilik hüküm sürüyordu.
Türkçe’nin önemli bir şivesi olan Uygur Türkçesi’ndeki tasvirler müziğin Uygurlar’da da rol oynadığını göstermektedir.
Soru: Hocam Uygurların/Türklerin din anlayışı? Şamanizm Ve Müslüman oluşları?
Cevap: Din, Uygurlar arasındaki her önemli kültür katmanı bir dini kabul etmesi tarihle bağlantılı olmuştu. Eski Gök Tanrı ve/ya şaman inancından sonra sırasıyla Budizm, Hristiyanlık, Maniheizm ve İslam dini Uygurlar’a girmişti.
Sadece bunlardan Hristiyanlığın sınırlılığı ve Maniheizm’in yüksek tabakaya has olmasına karşın, İslam dini ile Budizm herkese hâkim ve genel bir din olarak kabul edilmişti.
Uygurların diğer Türk kabilelerine göre kıyaslanamayacak derecede yüksek bir kültüre sahip olmasında, şimdiye kadar açıkladığımız gibi tarihî, coğrafi, idari, ekonomik etkenlerden başka, özellikle Budizm ve Maniheizm dinleri verimli rol oynadı.
Doğu Türkistan’a olan en eski dış etki Budist din olup, Hristiyanlıktan sonraki birinci yüzyılda Hindistan’dan gelmişti.
Yeni, yüksek dereceli yönetime çok ilgi duyan Türkler, İslam dininin yayılmasında önemli rol oynadıkları gibi, Budizm’in yayılış devrinde de yeni dinin sahipleri olmuşlardı ve son derece yüksek şevkle Budist tapınakları, manastırlar kurmuşlardı. Hatta Budizm’in Doğu Türkistan’daki yüksek itibarı nedeniyle Çin’e yayılmasına Uygurlar doğrudan etki etmişti.
Uygur medeniyetinin çiçeklenme devri 750-850 yılları arasındaki 100 yıl olduğu bilinmektedir.
Doğal olarak, resim sanatının mükemmel devri benzer zamana denk gelmektedir.
Doğu Türkistan’da resim sanatları Budizm’in himayesi altında, onunla eş zamanlı olarak ilerleyip mükemmelleşirken, ikinci bir din girip bu akımı kemale erdirmişti.
O da Doğu Türkistan’a sırrını açan diğer önemli bir dinî teşkil eden Maniheizm’di.
Bu dinin kurucusu olan Mani kendisi ünlü bir ressam idi.
Maniheizm’in akide kitapları en güzel kâğıtlara, en iyi mürekkepler ile kaligrafi şeklinde yazılıyor, harika güzel süsleniyordu.
Mani’nin tapınakları duvar resimleriyle süslediği söylenir.
Mani sanatçı sıfatıyla o derece ün kazanmıştı.
Maniler, her taraftan gelen takipçiler nedeniyle, özellikle Hristiyanların takip ve araştırmaları nedeniyle, Maniler özgür durumda dinlerini yayamadı.
Yedinci yüzyılın ortalarında Doğu Türkistan’a hâkim olan Uygurların padişahı sayesinde, asil sınıfı Mani dinine girmişti.
Bu nedenle temeli Budizm sayesinde son derece alkış kazanmış resim sanatı coşkuyla gelişti ve yaygınlaştı.
Daha sonraki zamanlarda Moğollar, Doğu Türkistan’ı işgal ettiği zamanlarda, bu yerlerden aldığı antika eserler, sanat eşyalarını bir taraftan Çin’e, diğer taraftan İran’a götürmüştü.
Doğu Türkistan’da plastik sanat için ne mermer taş, ne de bu sanatta kullanılan kireç taşını bulmak zordu. Doğu Türkistan’da kile reçine, saman, bitki lifini karıştırıp, iyi yoğurup bunu işleyerek heykellerin iç kısmı yerine göre ağaç, taş veya gümüşle sağlamlaştırılırdı.
Üstüne ince bir kat kireç taşı sürüldükten sonra boyanır veya altınla kaplama yapılırdı. Hazırlanması için bunca güç harcanacak malzemelerden yine de son derece sağlam eserlerin ortaya çıkarılması gerçekten de insanı hayran bırakır.
Yİgidikut’ta elde edilen bir heykel de güzellik katmanları ve bedene yapışan elbisesi ile gövde kısmının güzel bir şekilde şekillendiğini gösteriyordu.
Sorçuk’ta bulunan yaşlılığa doğru yüzlenmiş bir derviş ile gençliğin güzellik çağlarını ifade eden Budha heykelleri, Uygur plastik sanatının güzel örneklerini oluşturuyordu. Ağaçtan da heykel yapanları vardı. Maralbaşı’nda bulunan, oturan bir Budha’nın heykeli bunun örneğidir. Moğolların istilası devletin nüfusunu harap etmişti.
Soru: Uygur tıbbına/ geleneksel tıbbi tekrar dönecek olursak?
Cevap: Uygur medeniyetinin bir diğer temsilcisi Uygur Tıbbı ilmi – atalarımızın 2500-4000 yıldan beri pratik tedavi tecrübelerinin bilimsel sonucu olup, Uygur halkının değerli kültürel miras hazinesindeki ışıldayan mücevherlerden biri sayılır. 1930 yılları batı tıbbı dünya her millet halkları arasındaki geleneksel tıbbın temeli üzerine var olup dünyanın her tarafına genelleşmesinden önce vatanımızdaki ve diğer tüm dünyadaki her millet halkının sıhhat-sağlığını koruma, hastalıkların önlenmesi ve tedavi edilmesi konusunda tek tıp dalıydı.
Soru: geleneksel tıbbın tedavi edici özelliği?
Cevap: Dünyadaki her milletin geleneksel tıbbı vardır.
Çünkü tıp bu dünyaya insanlık ortaya çıktığından başlayarak ortaya çıkmış, insanların doğuştan tabiatında sağlıklı yaşama, uzun ömür görme isteği olduğundan onlar doğdukları dakikadan başlayarak yaşamak için çare ararlar.
Çok soğuk veya sıcaklardan kendini koruma, yiyecek-yemeyecek, yapacak-yapmayacak faaliyetleri ihtiyatla yaparak sağlığını koruyup hastalıkların önlenmesi bilgilerine sahip olup, bunu nesilden nesile bırakarak herkes kendi geleneksel tıbbını az çok olsa da var etmiştir.
Tarihten beri dünyanın her tarafında çeşitli isimlerdeki geleneksel tıplar mevcut.
Mesela; Doğu Asya’da Kore tıbbı, Çin’in geleneksel tıbbı, Japonya’nın kampo tıbbı, bunlara benzer şekilde Hindistan’da Yunan Ayurveda tıbbı, Arap devletlerinde Arap tıbbı, Peygamber tıbbı, Türkiye’de Osmanlı tıbbı, Anadolu tıbbı denilen isimlerle anılmış, o tıp dalları hepsi insanlar ortaya çıktığından başlayarak şekillenmeye başladığından ta şimdiye kadar insanlığın sağlığı için hizmet etmektedir.
Çoğunlukla geleneksel tıp dalları kâinat ile bitkiler, bitkiler ile canlılar arasındaki yaşam zincirleri arasındaki madde değişim süreçlerini birbirleriyle bağlayarak insan bedenindeki hastalık ve tabiat arasındaki ilişkilerin dengesini koruma, ruh ile bedenin bütünlüğünü temel alan tedavi yapma gibi ortak özelliklere sahiptir.
Her milletin geleneksel tıbbı, o millet fertlerinin yaşadığı coğrafi muhit ve doğayla karşılaşma imkânı dâhilinde sonuçlanmış ve sağlığı koruyup hastalıkların önlenmesi, pratik tedavi tecrübelerine dayalı şekillenmiş ve gelişmiş olduğundan, uzun yüzyıllardan beri insanlığın sağlığı için son derece önemli yerde durmuştur.
Soru: Mizaç tıbbı veya tıpta mizaç ne demektir?
Mizaca göre tedavi ne demektir?
Cevap: Uygur tıbbı temel teorileri ilmindeki “Dört Büyük Madde Talimati Dayandığında” ateş, hava, su, toprak”tan oluşan dört büyük madde kâinattaki bütün varlıkların temel ham maddesi olup, insanlar, hayvanlar, bitkiler ve yeryüzündeki bütün canlı-cansız varlıkların temel ham maddesidir.
Bu dört büyük maddenin her birinin kendine has mizacı ve özelliği vardır. Mesela; Uygur tıbbı ve onun gelişme durumunu değerlendirip bakacak olursak ateş (güneş) mizaç açısından güneşe benzer olup, kurutur, yakar, ısıtır, pişirir, ışık çıkarır. Bu nedenle ateşi güneşin yeryüzündeki temsilcisi olarak bakmak mümkündür.
Ateşin ısıtma, kurutma özelliğine dayalı olarak kuru sıcak mizaca sahip denir.
Hava, (oksijen) yeryüzünün atmosfer katmanındaki gaz cisim olup, insanları içine alan hayvanlar ve bitkiler gibi bütün canlılar oksijene dayanarak yaşar.
Havanın nemlendirme, ısıtma özelliğine dayalı olarak nemli sıcak mizaca sahip denir.
Su, bütün canlıların yaşaması için eksik olmaması gereken, yeryüzünün üçte ikisini kaplayan, insan bedeninin yaklaşık yüzde 60’ından fazlasını oluşturan maddedir.
Su, insan organizmamızdaki çeşitli maddeleri gerekli yerlere ulaştırma, sıvılaştırma, hareketlendirme, eritme ve parçalama rolüne sahiptir.
Suyun nemlendirme, sıvılaştırma, soğutma özelliğine dayalı olarak nemli soğuk mizaca sahip denir.
Toprak, tabiat dünyasındaki bütün canlı ve cansız şeylerin şekil ve niteliğini koruyan maddedir, o yaşamda, bitkilerin büyümesi ve hayvanların yaşamasında eksik olmaması gereken önemli madde olup, toprağın kurutma, soğutma özelliğine dayalı olarak kuru soğuk mizaca sahip denir.
Demek, “ateş, hava, su, toprak”tan oluşan dört büyük madde yeryüzündeki bütün canlı ve cansız şeylere verdiği kuru sıcak, nemli sıcak, nemli soğuk, kuru soğuktan oluşan özelliğine dayalı olarak onların mizacı belirlenmiştir.
Dört büyük maddenin özelliği (maddi etkisi) ise elementler periyodik tablosundaki dört büyük maddenin her birini oluşturan bütün kimyasal bileşenlere dayalı belirlenmiştir.
Bu nedenle “ateş, hava, su, toprak”tan oluşan dört büyük madde kendi mizaç, özellikleri yoluyla tabiat dünyasındaki bütün maddelere her zaman etki ederek, onlarda kuru sıcak, nemli sıcak, nemli soğuk, kuru soğuktan oluşan belirli bir mizaç şekillendirir.
İnsanlar dört büyük maddenin etkisine uğrayıp belirli mizaca sahip olmuş yiyecek-içecekleri tükettikten sonra, o yiyeceklerden bedende yiyeceğin tabiatına uygun durumdaki yaşam için önemli olan “kan, safra, balgam ve sevda” karışımları oluşur.
İnsan bedeni bu karışımlardan beslenip yaşamını sürdürür.
Bu nedenle karışımların normalliği sağlığın temeli sayılır.
Amma çeşitli iç-dış sebepler yüzünden karışımlarda dengesizlik görülürse, organizmalarda hastalık ortaya çıkar.
Bundan insan bedenindeki her normalleşmemenin kaynağı yine dört büyük maddenin insan bedenine gösterdiği etki ile ilişkili olduğunu görebiliriz.
Uygur tıbbında sağlığı koruma açısından hava, yemek-içmek, hareket, nefes alma, uyuma, uyanıklık, tutma ve çıkarma dengesini ve ruhsal durumların dengeli olmasını, temizlik ve diğer açılardaki kötü alışkanlıklardan korunmayı teşvik eder.
(devam edecek)
News
