Mayıs 2025
Dünya eskisi gibi istikrarlı bir düzen üretmiyor. Birkaç yıl öncesine kadar her şeyi “sol-sağ” diye ikiye ayırarak anlayabiliyorduk.
Artık o çerçeve yetersiz kaldı.
Bugün asıl ayrım çizgisi çok daha basit ve acımasız: yönetebilen ile yönetemeyen.
Bir hükümet, ekonomik şokları absorbe edebiliyor mu? Toplumsal güveni ayakta tutabiliyor mu? Sistemik sorunlarla başa çıkabiliyor mu?
Eğer çıkabiliyorsa hayatta kalıyor. Çıkamıyorsa, ister sağ ister sol olsun, meşruiyetini yavaş yavaş kaybediyor.
Bu tabloyu tek bir krize bağlamak hata olur. Karşımızda üç büyük kriz var ve birbirlerini sürekli besliyorlar: ekonomik kırılganlık, demokratik meşruiyet erozyonu ve jeopolitik düzenin dağılması.
Birini çözmeye çalışırken öbürü derinleşiyor.
Bu yüzden “tek sihirli çözüm” arayışları birbiri ardına çöküyor.
Kontrol Nereye Gitti?
“Devlet hâlâ var ama kontrolü sınırlı” dediğimizde akla ilk gelen soru şu: Peki kontrol kime geçti?
Cevap büyük ölçüde platformlarda ve algoritmalarda. Finansal kararlar, bilgi akışı, küresel lojistik… bunların önemli bir kısmı artık devletlerin değil, ulus-ötesi teknolojik sistemlerin elinde.
Bir hükümet bir devi vergilendirmek istediğinde şirketin sunucuları başka kıtada, parası offshore hesaplarında, kullanıcıları ise dünyanın dört bir yanına dağılmış oluyor.
Bu bir komplo değil, yönetişimin yapısal olarak değiştiğinin açık göstergesi.
Aynı mantık ABD’nin Orta Doğu’daki geri çekilişi için de geçerli. “Kontrollü geri çekilme” deniyor ama sahada görülen genellikle kontrolden çıkma. Afganistan ve Sahel örnekleri bunu net gösterdi.
Geride kalan boşluk ne ABD’nin, ne de başka bir büyük gücün tam kontrolünde.
Bu boşluk, yerel milisler, bölgesel oyuncular (Türkiye, İran, Rusya vb.) ve silahlı örgütler tarafından dolduruluyor. Yani “kontrollü kaos” değil, aktörsüz kaos ile karşı karşıyayız.
Avrupa’nın Derin Açmazı
Avrupa ise bu tabloda giderek sessiz bir izleyiciye dönüşüyor. İçerideki siyasi parçalanma (Macaristan vetoları, kırılgan koalisyonlar) önemli ama asıl mesele yapısal.
Avrupa ekonomisi ihracata ve ithalata aşırı bağımlı. Enerjide Rusya’ya, güvenlikte ABD’ye, üretimde Çin’e muhtaç bir yapıya sahip.
Bu kadar bağımlı bir blok, stratejik özerkliğini nasıl koruyabilir? Bağımlılıklar giderilmedikçe Avrupa’nın “düzen kurucu güç” olma iddiası hep havada kalacaktır.
Bu Bir Geçiş Dönemi, Peki Nereye?
Yaşananları “kriz” diye etiketlemek yerine “geçiş dönemi” olarak görmek daha aydınlatıcı.
Çünkü krizler biter, geçişler ise bir yerden başka bir yere gider.
Peki biz nereye gidiyoruz?
Üç temel senaryo var:
1. Birincisi, eski düzenin restorasyonu: BM, NATO, DTÖ gibi kurumlar onarılır, ABD ile Çin arasında bir tür geçici uzlaşı sağlanır.
2. İkincisi, yeni bir hegemonya: Çin öncülüğünde BRICS+ bloğu küresel kuralları yeniden yazar, merkez kayar.
3. Üçüncüsü ve şu an en olası görüneni, çok merkezli kaos: Ne eski düzen geri gelir ne de yeni bir hegemon tam anlamıyla kurulur.
Belirsizlik ve yönetilemezlik kalıcı hale gelir.
Kurumların İçi Boşalıyor, Boşluk Ne ile Doluyor?
Kurumlar hâlâ ayakta ama içinin boşaldığı her geçen gün daha net görülüyor. Seçimler yapılıyor, parlamentolar toplanıyor, kararlar alınıyor; ama insanlar bu süreçlere olan inancını kaybediyor.
Bu boşluklar farklı şeylerle doluyor:
• Kurumsal meşruiyet boşluğu popülist liderlerle,
• Ortak gerçeklik boşluğu algoritmik, kişiye özel hakikat akışlarıyla,
• Temsil boşluğu ise yerel güç odakları (klanlar, karteller, milisler) ve dijital mobilizasyon araçlarıyla.
Bu üçü aynı anda işlediğinde hem otoriterleşme, hem epistemik bölünme hem de bir tür “yeni ortaçağ” eğilimi bir arada ilerliyor.
Kriz Yönetimi Endüstrisi
Dünya artık istikrar üretmekten vazgeçmiş gibi görünüyor; sadece krizleri yönetmeye çalışıyor. Ve kriz yönetimi zamanla kendini meşrulaştıran devasa bir endüstriye dönüştü.
Danışmanlık şirketleri, think-tank’ler, uluslararası örgütler, risk yazılımları, kriz iletişim ajansları… hepsi “yönetilebilir istikrarsızlıktan” besleniyor.
Geçiş döneminin uzaması bazıları için hiç de fena değil; aksine, kalıcı bir kâr ve nüfuz kaynağı.
Ne Yapmalıyız?
Artık eski ideolojik kalıpların ötesinde düşünmek zorundayız.
Asıl mesele “hangi düzeni istiyoruz?” sorusu değil; herhangi bir düzeni yönetilebilir kılıp kılamayacağımız sorusu.
Bu yüzden sorulması gereken gerçek sorular şunlar:
1. Algoritmik yönetişim karşısında demokratik hesap verebilirliği nasıl yeniden inşa edebiliriz?
2. “Kontrollü kaos” masalından vazgeçip gerçek “aktörsüz boşluk” ile yüzleşmek zorunda mıyız?
3. Üç senaryodan hangisi için bugünden ciddi hazırlık yapmalıyız?
Bu sorulara vereceğimiz dürüst yanıtlar, önümüzdeki yirmi yılın rotasını belirleyecek.
Vesselam.
News
