TÜRKİYE’DE TARİKATLAR, KOLLARI VE TEVHİD SINIRI
Allah’ın Yetkisinin Kula Atfedilmesi Meselesi Üzerine Araştırma…
Türkiye’de tarikatlar ve cemaatler üzerine yapılan tartışmaların önemli bir bölümü, birbirinden farklı yapıları tek bir kategori içinde değerlendirdiği için sağlıklı bir sonuca ulaşamamaktadır.
Oysa tarikat, tarikat kolu, cemaat, vakıf, dernek ve belirli bir şeyhin etrafında oluşmuş dinî topluluk aynı şey değildir.
İslâmî gelenekte; Kadiriyye, Rifâiyye, Şâzeliyye, Mevleviyye, Nakşibendiyye, Halvetiyye, Bayramiyye, Celvetiyye ve daha birçok tarihî tarikat ortaya çıkmış; bunların zaman içerisinde çok sayıda kolu ve yerel temsil biçimi oluşmuştur.
Türkiye’deki yapıların önemli bir bölümü de bu tarihî geleneklerin devamı veya bunlardan etkilenmiş hareketlerdir.
Ancak bu araştırmanın amacı, “Türkiye’deki bütün tarikatlar şirktir” şeklinde peşin bir hüküm vermek değildir.
Tam tersine, yapılması gereken daha zor ve daha adil bir şeydir: her yapının kendi kaynaklarına bakmak ve Allah‘a ait olduğu düşünülen bir yetkinin herhangi bir kula verilip verilmediğini tespit etmek.
Bu nedenle araştırmanın merkezine kişi değil, yetki konulmalıdır.
I. BÖLÜM: TÜRKİYE’DEKİ TARİKATLAR VE KOLLARI
1. Nakşibendiyye ve Hâlidî Kolları (Menzil, İsmailağa, İskenderpaşa, Erenköy)
Türkiye’deki en geniş yapılanmalardan biri Nakşibendiyye’nin Hâlidiyye koludur.

Menzil, İsmailağa, İskenderpaşa, Erenköy gibi oluşumlar bu başlık altında incelenir.
Fakat aynı silsileye mensup olmak, bütün bu yapıların aynı inançları taşıdığı anlamına gelmez.
• Menzil örneği: Menzil çevresinde Seyyid Abdülbâkî el-Hüseynî için “Gavs-ı Sânî” unvanı kullanılır.
Eğer “gavs” sadece manevî rehber ve örnek şahsiyet anlamındaysa mesele başkadır.
Fakat bu unvanla birlikte “gavs”a uzaktan müdahale, gayb bilgisi veya ölüm sonrası tasarruf yetkisi atfediliyorsa, bu ayrıca incelenmelidir.
• İsmailağa örneği: Mahmud Efendi’nin Füyûzâtü’l-Vâsıta eserinde tevessül ve rabıta işlenir.
Tevessülün nasıl yapıldığına bakmak gerekir: “Allah’ım, bu salih kulunun dualarını kabul eyle” ile “Ey şeyh, hastalığımı gider…” arasındaki uçuruma dikkat çekilmelidir.
2. Kadiriyye ve “Gavs-ı A’zam” Anlayışı
Kadiriyye’de Abdülkadir Geylânî “Gavs-ı A’zam” olarak anılır.
 İslâm Ansiklopedisi (TDV)’nin ilgili maddeleri (Gavs”, “Ricâlullah), tasavvuf literatüründe en üst mertebedeki velinin “kutub” veya “gavs” olarak nitelendirildiğini, İbnü’l-Arabî çizgisinde bu zatlara âlemde tasarruf yetkisi verildiği görüşünü aktarır. Ancak aynı maddeler, İbn Haldûn ve İbn Teymiyye gibi âlimlerin bu görüşü Kur’an ve sünnete dayanmadığı gerekçesiyle eleştirdiğini de kaydeder.
Not: Araştırmanın kırmızı çizgisi şudur: Salih bir insan olmak başka; kâinat üzerinde kozmik görev sahibi olduğuna inanmak başka şeydir.
3. Diğer Tarikatlar (Rifâiyye, Halvetiyye, Mevleviyye)
Rifâiyye, Halvetiyye (Sünbülî, Uşşâkî) ve Mevleviyye de aynı yöntemle incelenmelidir. Mevleviliğin günümüzdeki çoğu temsilcisi şeyhe kozmik güç atfetmekten ziyade edep ve musiki vurgusu yapsa da tarihî metinlerde Mevlevî şeyhlerine keramet ve gayb bilgisi atfedildiği bilinmektedir.
Ancak bu araştırma, ilgili birincil kaynaklar (örneğin Eflâkî’nin Menâkıbü’l-Ârifîni gibi metinler) üzerinden doğrudan alıntı yapılmadıkça bu tarihsel iddiaları hükme bağlamaz; sadece sorgulanması gereken alanları işaret eder.
4. Nurculuk ve Cemaat Ayrımı
Nurculuk klasik anlamda bir tarikat değil, Risale-i Nur eksenli bir cemaat hareketidir. Ancak Yeni Asya gibi bazı yayın organlarında Abdülkadir Geylânî, Mâruf-i Kerhî gibi isimlerin vefatlarından sonra da “tasarruflarının devam ettiği” ve Said Nursî‘ye imdada yetişeceği savunulmaktadır.
Bu, ölüm sonrası metafizik müdahale inancının yalnızca klasik tarikatlara özgü olmadığını gösterir.
ŞİRK OLMAYANLA ŞİRK İDDİASINI BİRBİRİNDEN AYIRMAK
• Şirk olarak değerlendirilemeyecek uygulamalar: şeyhi sevmek, saygı göstermek, dinî bilgi öğrenmek, sohbetine katılmak ve hayattayken kendisi için Allah‘a dua etmesini istemek.
• Şüpheli ve sorgulanması gereken yetki atıfları: şeyhe gayb bilgisi, metafizik şifa, uzaktan müdahale, ölümden sonra aktif tasarruf ve kâinat üzerinde yönetim yetkisi vermek.
“Bu araştırma iki bölümden oluşmaktadır.
Okumuş olduğunuz birinci bölümdür.
Çarşamba günü, inşallah ikinci bölümü de paylaşacağım.”
Vesselam.