Osmanlı arşivinde, Kudüs, adalet!

Kudüs’ü yönetmek hiçbir dönemde yalnızca bir şehri yönetmek olmadı.

Bir kilisenin anahtarı, bir mağaranın kullanım hakkı, bir cemaatin asırlardır sahip olduğu imtiyaz; kimi zaman devletler arası mesele olacak kadar büyük bir anlam taşıdı.

Bu yüzden Kudüs’te gerçek hâkimiyetin ölçüsü yalnızca askerî güç değil, kutsal kabul edilen aynı coğrafyada farklı inançların haklarını hangi esaslarla koruyabildiğinizdi.

Osmanlı Devlet Arşivleri’nde yer alan iki belge, bu meselenin dikkat çekici bir yönünü ortaya koyuyor.

Belgelerde karşılaştığımız tablo, geçmişe sonradan yakıştırılmış romantik bir “hoşgörü” anlatısından ziyade; daha önce tanınmış hakların araştırıldığı, eski hükümlerin dikkate alındığı ve ihtilafların tarihî kayıtlar üzerinden çözüme kavuşturulmaya çalışıldığı bir yönetim anlayışına işaret ediyor.

İlk belgede Kudüs-i Şerif’te Ermeni patriklerine tanınmış hak ve imtiyazların geçmişi Hz. Ömer, Selahaddin Eyyûbî ve Yavuz Sultan Selim dönemleriyle ilişkilendiriliyor.
Mesele yalnızca bir dinî topluluğun varlığının kabul edilmesinden ibaret değil; daha önce tanınmış hakların korunması ve sonraki idareler tarafından dikkate alınması söz konusu.

Tam da burada durmak gerekiyor.

Çünkü bir devletin büyüklüğünü yalnızca fethettiği toprakların genişliği göstermez.

Kendisinden önce verilmiş bir hakkı tanıyıp tanımadığı da gösterir.

İkinci belge ise bu yaklaşımın uygulamadaki karşılığını daha açık biçimde ortaya koyuyor.

Kudüs’te Ermeni ve Rum cemaatlerinin tasarrufunda bulunan Kumame ve Beytüllahm mağaraları ile bazı kiliselerin idaresi konusunda yaşanan ihtilafta, mesele yalnızca dönemin yöneticilerinin kanaatine bırakılmıyor. Belge özetinden anlaşıldığı üzere, Hz. Ömer ve Selahaddin Eyyûbî dönemlerinden kaldığı belirtilen eski yazılar inceleniyor.

Ardından meselenin çözümü amacıyla Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’ya, Kudüs mollasına, mezâhib-i erbaa müftülerine ve ilgili makamlara hüküm gönderiliyor.

Burada karşımıza çıkan şey basit bir idarî işlem değildir.

Bir anlaşmazlık karşısında geçmişte verilmiş hakların araştırılması, eski kayıtların dikkate alınması ve kararın belirli bir zemine oturtulmaya çalışılması, güçlü bir kurumsal devamlılık anlayışını gösteriyor.

Bugünün diliyle soralım: Bu mekân daha önce kimin tasarrufundaydı? Hangi cemaat hangi yetkiye sahipti? Önceki dönemlerden kalan hükümler ne söylüyordu?

Cevap aranırken geçmişin kayıtlarına müracaat edilmesi oldukça önemlidir.

Bu durum, Osmanlı’nın gayrimüslimlere yönelik siyasetini anlatırken sıklıkla kullandığımız “hoşgörü” kavramını da yeniden düşünmemizi gerektiriyor.

Çünkü hoşgörü tek başına meseleyi açıklamaya yetmez.

Hoşgörü bir tavırdır; tanınmış bir hakkın muhafazası ise idarî ve hukukî bir meseledir.

Bu belgelerde dikkat çeken esas husus, farklı dinî cemaatlerin yalnızca varlıklarını sürdürebilmeleri değil, geçmişten gelen taleplerinin ve sahip olduklarını ileri sürdükleri yetkilerin devlet makamlarınca incelenmesidir.

Kudüs gibi bir şehirde bunun anlamı çok daha büyüktür.

Burada mesele yalnızca Müslümanlarla Hristiyanlar arasındaki ilişkiler de değildir.

Hristiyan cemaatlerin kendi aralarında kutsal mekânların kullanımı ve idaresi konusunda asırlara yayılan anlaşmazlıkları bulunuyordu.
Dolayısıyla yönetimin karşısında son derece hassas bir denge vardı: birbirinden farklı tarihî iddiaları değerlendirirken şehirdeki düzeni sürdürebilmek.

Belgelerde Hz. Ömer, Selahaddin Eyyûbî ve Yavuz Sultan Selim dönemlerine yapılan atıflar bu bakımdan ayrıca dikkat çekicidir.

Elbette bu dönemleri aynı siyasî ve hukukî şartlara sahipmiş gibi değerlendirmek tarihçilik açısından doğru olmaz.

Fakat Osmanlı belgesinde daha önceki uygulamalara müracaat edilmesi önemli bir zihniyeti ortaya koyuyor: Kudüs’teki bazı meseleler yalnızca içinde bulunulan zamanın şartlarıyla değil, geçmişten devralınan uygulamalarla birlikte değerlendiriliyor.

Bu da bize devlet geleneğinin önemli bir tarafını gösteriyor.

Her yeni dönemin kendisinden öncekini yok sayması yerine, mevcut kayıtların incelenmesi ve geçmişte oluşmuş düzenin hesaba katılması söz konusu.

Arşivin kıymeti de tam burada ortaya çıkıyor.

Çünkü arşiv, bir devletin kendisi hakkında ne söylediğinden ziyade, somut bir mesele karşısında hangi işlemleri yaptığına ulaşmamızı sağlar.

Söylemler zamanla değişebilir; fakat karar mekanizmalarının bıraktığı belgeler araştırmacıya çok daha farklı sorular sorma imkânı verir.

Bu nedenle Kudüs tarihini yalnızca savaşlar, fetihler, antlaşmalar ve siyasî kırılmalar üzerinden okumak yeterli değildir.

Mahkeme kayıtlarının, fermanların, beratların, cemaatler arasındaki ihtilafların ve kutsal mekânlara ilişkin belgelerin daha fazla incelenmesi gerektiğini düşünüyorum.

Bazen büyük bir devlet yapısını anlamanın yolu, küçük görünen bir mabedin kullanımına ilişkin birkaç sayfalık evraktan geçebilir.

Geçmişi yüceltmek kadar onu doğru okumak da önemlidir.

Tarihçinin vazifesi bugünün düşüncelerini geçmişe söyletmek değil; belgenin ne söylediğini kendi döneminin şartları içerisinde anlamaya çalışmaktır.

Ancak böyle bir yaklaşım, arşivi nostaljinin ötesine taşıyarak gerçek bir bilgi ve düşünce alanına dönüştürebilir.

Bugün Kudüs’ün geleceğine bakarken temennimiz, bu kadim şehrin bundan sonraki hikâyesinin yeni kayıplarla değil; huzur, karşılıklı saygı ve insan hayatının dokunulmazlığıyla yazılmasıdır.

Bunun için geçmişten kalan tecrübeleri sadece sahiplenmek değil, araştırmak, anlamak ve gelecek kuşaklara doğru biçimde aktarmak gerekir.

Belki de bize düşen en önemli sorumluluk, arşivlerde bekleyen bu belgeleri sessiz bırakmamaktır.

Okumak, karşılaştırmak, sorgulamak ve bilimsel çalışmalarla insanlığın ortak birikimine kazandırmak…

Çünkü geçmişi bilmek, yalnızca nereden geldiğimizi anlatmaz.

Yarına ne bırakmamız gerektiğini de öğretir.

Anahtar Kelimeler: Osmanlı, Kudüs, Adalet!

Kötülük, sensizlikten cesaret alır!

Kötülük yalnızca onu yapanın cesaretiyle büyümez; bazen susanların sessizliğinden, görüp de görmezden gelenlerin rahatlığından ve zamanında söylenmeyen bir “hayır”dan güç alır.

İyilik, yalnızca kimseye zarar vermemek değil; haksızlık karşısında vicdanını kaybetmemektir.

Bazen kötülük kapımızı kırarak girmez. Önce küçük bir taviz ister.

Biraz sessizlik, biraz görmezden gelmek, biraz da “Şimdi mesele çıkarmayayım” düşüncesi…

Biz sustukça sınırlar bulanıklaşır; yanlış, kendisine yer açıldığını zanneder.

Bir gün dönüp baktığımızda, başlangıçta asla kabul etmeyeceğimiz şeylerin hayatımızda sıradanlaştığını görürüz.

İşte insanın kendisine sorması gereken soru tam da burada başlar: Ben nerede “hayır” demem gerekirken sustum?

Çünkü “hayır” diyebilmek kabalık değildir.
Hakkını korumak kibir değildir. Mesafe koymak sevgisizlik değildir. Bazen insan, iyi kalabilmek için sınır çizmek zorundadır.

Merhamet ile teslimiyet aynı şey değildir. Sabır ile zillete razı olmak da aynı şey değildir.

Affetmek başka, aynı yanlışa yeniden kapı açmak başkadır. İyilik insanı küçültmez; fakat ölçüsüz taviz, zamanla insanın kendi değerini unutmasına sebep olabilir.

Daha da önemlisi, kötülük yalnızca bize yöneldiğinde sınanmayız.

Bazen asıl sınav, başkasına yapılan haksızlığın karşısında nerede durduğumuzdur.

Bir insan ezilirken sessiz kalmak, birinin hakkı yenirken başımızı çevirmek, güçlünün yanlışını sırf bize dokunmuyor diye görmezden gelmek vicdanı sorumluluktan kurtarmaz. “Bana yapılmadı” demek her zaman masumiyet değildir.

Çünkü bugün başkasına yapılan haksızlığa sessiz kalan, yarın aynı haksızlık kendi kapısına geldiğinde konuşacak ahlaki zemini de zayıflatmış olur.

Haksızlığı yapanla susan elbette aynı değildir; fakat kötülüğü görüp normalleştirmenin de insanın omzuna yüklediği bir vicdan ve vebal vardır.

Adalet, yalnızca kendi hakkımızı korumak değildir.

Hak, bize dokunduğunda savunduğumuz; başkasına dokunduğunda unuttuğumuz bir değer olamaz.
Zulmün alanı bazen yapanın gücüyle değil, çevresindekilerin sessizliğiyle genişler.

Menfaat uğruna susmak, yanlışın tarafında görünmemek için baş çevirmek, “Beni ilgilendirmez” diyerek kenara çekilmek kötülüğün önünü açabilir.

Elbette herkes her meselede kavga etmek zorunda değildir. Her yanlışın karşısında bağırmak da çözüm değildir.

Ama insanın dili susuyorsa kalbi susmamalıdır.

Elinden gelen bir şey varsa yapmalı, söylenmesi gereken söz varsa ölçülü biçimde söylemeli, en azından haksızlığı meşrulaştırmamalıdır.

Toplumların çürümesi de çoğu zaman büyük kötülüklerle başlamaz; küçük yanlışlara alışmakla başlar. “Bundan bir şey olmaz” denilen her haksızlık, bir sonraki haksızlığın eşiğini biraz daha düşürür.

İlk saygısızlıkta susulur, ilk adaletsizlikte baş çevrilir, ilk iftirada “Beni ilgilendirmez” denir. Sonra yanlış, kendisini hak zannetmeye başlar.

İşte kötülüğün en tehlikeli hâli budur: Kendisinin kötülük olduğunu unutturması.

Bu nedenle “hayır” bazen yalnızca kendimizi koruyan bir kelime değildir. Bazen mazlumun yanında durmaktır. Bazen bir arkadaşın yanlışına ortak olmamaktır.

Bazen çıkarımıza uygun olsa bile haksız bir teklifi reddetmektir.

Bazen herkes susarken hakikatin tarafında kalabilmek, bazen de sevdiğimiz birine “Burada yanılıyorsun” diyebilecek kadar dürüst olmaktır.

Gerçek dostluk, yanlışı alkışlamak değil; insanı yanlışından koruyacak sözü söyleyebilmektir.

Çünkü kötülüğe engel olmak yalnız mağduru korumaz; kötülüğü yapan kişiyi de daha büyük bir vebale sürüklenmekten alıkoyabilir.

Bu yüzden sınır koymak bazen ceza değil, rahmettir.

İnsan ilişkilerinde de durum farklı değildir.

Sürekli anlayan, sürekli veren, sürekli alttan alan taraf olmak bir süre sonra dengeyi bozar. Karşınızdaki kişi sizin sabrınızı erdem değil, sınırsız izin olarak okumaya başladıysa artık orada iyilik değil, sağlıksız bir düzen oluşmuştur.

İyi niyet, kötü niyetin sermayesi hâline gelmemelidir.

İnsanın yüreği yumuşak olabilir; fakat omurgası da sağlam olmalıdır.

Tevazu, haksızlık karşısında ezilmek değildir. Edep, hakikati söylemekten vazgeçmek değildir.

Sabır ise zulmü sineye çekmek hiç değildir. Bazen susmak hikmettir, bazen konuşmak emanettir.

Mesele, hangisinin Hakk’a, vicdana ve adalete daha yakın olduğunu ayırt edebilmektir.

Hayat bize herkese karşı sert olmayı değil, neye karşı taviz vermememiz gerektiğini öğretmelidir.

Her kapıyı açık tutmak merhamet değildir.

Her yanlışı affetmek olgunluk değildir.

Her haksızlığı sineye çekmek de sabır değildir.

Bazı kapılar kapanır ki huzur içeride kalsın. Bazı mesafeler konur ki saygı yeniden doğsun.

Bazı sözler söylenir ki yanlış daha fazla büyümesin.

Ve bazı “hayır”lar vardır ki insanı bir kötülükten, bir pişmanlıktan, hatta bir vebalden korur.

Geçmişte sustuğumuz yerler olmuş olabilir.

Görüp de geç kaldığımız, yanlış kişilere gereğinden fazla alan açtığımız, bir başkasının hakkı yenilirken yeterince güçlü duramadığımız anlar da olabilir. Mühim olan, vicdanın hâlâ konuşuyor olmasıdır.

Çünkü insanın olgunluğu hiç hata yapmamasında değil; hatasını fark ettiğinde yönünü değiştirebilmesindedir.

Bugünden sonra kendimize şu sözü verebiliriz: Kötülük yapmayacağız, kötülüğe ortak olmayacağız, kötülüğü alkışlamayacağız ve gücümüz yettiğince haksızlığın karşısında vicdanımızı susturmayacağız.

Çünkü kötülük bazen güçlü olduğu için değil, karşısında kimse durmadığı için büyür.

İnsan iyi kalmalı; fakat iyiliğini safdillikle karıştırmamalı. Merhametli olmalı; fakat adaleti unutmamalı. Affedebilmeli; fakat aynı yanlışa sonsuz izin vermemeli.

Ve gerektiğinde sesini yükseltmeden ama duruşunu da eğmeden o kelimeyi söyleyebilmelidir: Hayır.

Çünkü hakikatin tarafında söylenmiş bir “hayır”, bazen yalnız bir insanı değil; bir vicdanı, bir aileyi, bir dostluğu ve nihayet bir toplumu kötülüğün sıradanlaşmasından korur.

Sessizlik her zaman sükûnet değildir; bazen kötülüğün kendine bulduğu en güvenli alandır.

Büyük tarihli bir milletin evladı olmak…!!!

Bazı cümleler vardır; bir dönemi anlatmaz, bir milletin hafızasını uyandırır.

Münevver Saime Hanım’ın yıllar öncesinden bugüne ulaşan sözleri de tam olarak böyledir.

Bir annenin evladına vereceği cevabın içinde, aslında koca bir milletin geçmişi, istiklâl iradesi ve geleceğe bırakacağı emaneti saklıdır.

İstiklâl Harbi mücahitlerinden Münevver Saime Hanım’a atfedilen, “Ben, hürriyeti elinden alınmış bir milletin kızı olarak, istiklâlime nasıl yürüyeceğimi söyleyeceğim.

Oğlum bana ‘Ben neyim?” diye ilk sorduğu gün, ona semalardan haykıran bir melek gibi, ‘Büyük tarihli bir Türksün!’ diye hitap edeceğim.” sözü, üzerinde uzun uzun düşünülmesi gereken güçlü bir tarih ve kimlik şuurunu taşıyor.

Çünkü “Ben neyim?” sorusu, ilk bakışta bir çocuğun annesine yönelttiği sade bir soru gibi görünse de aslında bir milletin hafızasına açılan kapıdır.
İnsan kim olduğunu ailesinden, dilinden, kültüründen, inancından, yaşadığı coğrafyadan ve kendisinden önce gelenlerin bıraktığı mirastan öğrenir. Milletler de böyledir.

Geçmişiyle bağını kaybeden bir toplum yalnızca bazı tarihî bilgileri unutmuş olmaz; zamanla kendisini hangi değerler üzerinden tanımlayacağını da başkalarından öğrenmeye başlar.

Bu sebeple tarih, hiçbir zaman yalnızca savaşların, antlaşmaların, hükümdarların ve kronolojik hadiselerin toplamı değildir.

Tarih, bir milletin hafızasıdır.
Hafıza insan için ne kadar önemliyse toplumlar için de o kadar önemlidir.
Nereden geldiğimizi bilmeden bugün bulunduğumuz yeri anlamamız, bugünü anlamadan da yarına sağlam bir istikamet çizmemiz mümkün değildir.

Elbette tarih bilinci, geçmişi kusursuzlaştırmak veya her tarihî hadiseyi övgüyle anlatmak anlamına gelmez.

Akademik tarihçilik zaten böyle bir yaklaşımı kabul etmez.

Tarih; belgeyi, kaynağı, sebep-sonuç ilişkisini, dönemin şartlarını ve farklı bakış açılarını birlikte değerlendirmeyi gerektirir.

Bir millet kendi tarihindeki başarıları bildiği kadar hataları, kırılmaları ve kayıpları da bilmelidir.

Çünkü gerçek tarih şuuru, geçmişi kutsallaştırmaktan değil, onu doğru anlamaktan doğar.

Fakat eleştirel düşünmek ile kendi tarihine yabancılaşmak arasında önemli bir fark vardır.

Bizler Orta Asya’dan Anadolu’ya, Selçuklu’dan Osmanlı’ya, imparatorluğun son yüzyılındaki büyük dönüşümlerden Millî Mücadele’ye ve Cumhuriyet’e uzanan çok geniş bir tarihî tecrübenin mirasçılarıyız.

Bu uzun tarih yalnızca kazanılmış savaşlardan ibaret değildir; devlet geleneği, hukuk, mimari, sanat, edebiyat, vakıf kültürü, şehir hayatı, ilim, ticaret ve farklı topluluklarla birlikte yaşama tecrübesi gibi çok katmanlı bir medeniyet birikimini de içerisinde taşır.

Münevver Saime Hanım’ın sözündeki “istiklâl” kavramı da bu noktada ayrı bir anlam kazanıyor.

Çünkü istiklâl yalnızca sınırların korunması değildir.

Bir milletin kendi iradesine sahip olması, geleceği hakkında karar verebilmesi, kültürünü yaşatabilmesi ve başkasının gölgesinde kalmadan dünyaya kendi sözüyle çıkabilmesidir.

Millî Mücadele yıllarını düşündüğümüzde bunun ne kadar ağır bedellerle kazanıldığını daha iyi anlıyoruz.

Bir imparatorluğun çözülüşünün ardından Anadolu’nun birçok bölgesi işgal edilmiş, İstanbul işgal altına girmiş, yıllarca süren savaşlardan dolayı halk yorgun ve yoksul düşmüştü.
Buna rağmen milletin içinde teslim olmayan bir irade vardı. İşte bağımsızlığın gerçek başlangıç noktası da buydu.

Çünkü bir millet önce zihninde teslim olur. Zihninde teslim olmayan bir toplumu ise bütün imkânsızlıklara rağmen ayağa kaldırabilecek bir kuvvet mutlaka bulunur.

Bu mücadelenin önemli fakat zaman zaman yeterince görünür olmayan taraflarından biri de kadınlardır.
Millî Mücadele tarihini yalnızca cephede savaşan erkekler üzerinden okumak, büyük fotoğrafın bir bölümünü eksik bırakır.

Anadolu kadınları cephane taşıdı, yaralıların bakımını üstlendi, mitinglerde konuştu, haberleşmeye destek verdi, evindeki son lokmayı askerle paylaştı ve gerektiğinde doğrudan mücadelenin içinde bulundu.
Kara Fatma, Şerife Bacı, Gördesli Makbule ve Halide Edip gibi isimleri biliyoruz; fakat adı hiçbir kitaba girmeden aynı fedakârlığı gösteren binlerce kadın olduğunu da unutmamak gerekir.

Münevver Saime Hanım’ın sözünü daha anlamlı kılan da tam olarak budur.

Karşımızda yalnızca bağımsızlığı savunan bir kadın değil, kazandığı bağımsızlık şuurunu evladına aktarmak isteyen bir anne vardır.

Cephede verilen mücadele bir gün sona erebilir; fakat bir milletin çocuklarına kim olduklarını öğretme vazifesi hiçbir zaman sona ermez.

Bugün belki de üzerinde en fazla düşünmemiz gereken mesele budur.

Çocuklarımız için iyi okullar arıyoruz, yabancı dil öğrenmelerini istiyoruz, meslek sahibi olmaları için yıllarca emek veriyoruz.

Bunların tamamı elbette gereklidir.
Fakat aynı çocuk kendi tarihini bilmiyorsa, yaşadığı toprakların hangi bedellerle vatan olduğunu anlamıyorsa, dilinin ve kültürünün taşıdığı birikimden habersizse eğitiminde önemli bir boşluk kalıyor demektir.

Üstelik kendi tarihini bilmek, başka milletlere karşı üstünlük iddiasında bulunmak değildir.

Tam tersine, sağlam bir kimliğe sahip insan başka kültürlerle daha özgüvenli ve sağlıklı ilişki kurabilir.

Dünyayı tanımak ile kendi değerlerini korumak birbirinin alternatifi değildir.
Çocuklarımız yabancı dilleri öğrenmeli, başka toplumları tanımalı, bilimde ve teknolojide dünyayla yarışmalı, farklı düşünceleri okuyabilmelidir.

Fakat bütün bunları yaparken kendisine yabancılaşmamalıdır.

Asıl mesele dünyaya kapanmak değil, dünyaya kendi kimliğinle açılabilmektir.

Bu nedenle tarih eğitimimizi de yeniden düşünmek zorundayız.

Bir öğrenciye yalnızca hangi savaşın hangi tarihte yapıldığını, hangi antlaşmanın hangi devletlerle imzalandığını ezberletmek tarih öğretmek için yeterli değildir.

Çocuk, Çanakkale’yi öğrenirken insanların hangi şartlarda mücadele ettiğini; Millî Mücadele’yi öğrenirken işgal altındaki bir toplumun nasıl yeniden ayağa kalktığını; Osmanlı tarihini öğrenirken yalnızca padişahların sırasını değil, yüzyıllar içerisinde oluşmuş devlet ve toplum yapısını da anlamalıdır.

Tarih ancak o zaman sınav bittikten sonra unutulan bilgiler olmaktan çıkar ve insana düşünme kabiliyeti kazandırır.

Bugünün dünyasında bunun başka bir önemi daha vardır.

Artık devletler yalnızca orduları veya ekonomileriyle rekabet etmiyor; kültürleriyle, üniversiteleriyle, sinemalarıyla, edebiyatlarıyla, arşivleriyle ve dünyaya anlattıkları hikâyelerle de güç oluşturuyorlar.

Kendi tarihini araştırmayan ve dünyaya kendi kaynaklarıyla anlatamayan toplumların geçmişini bir süre sonra başkalarının kaleminden okumak zorunda kalması kaçınılmazdır.

Bunun için tarih şuurunu sloganlardan kurtarmamız gerekiyor.

Arşive giren, belge okuyan, kaynak karşılaştıran, gerektiğinde kendi ezberlerini dahi sorgulayabilen güçlü bir tarih anlayışına ihtiyacımız var.

Millî bilinç, ilmî ciddiyetin karşısında değil yanında durmalıdır.

Çünkü hakikate güvenen bir tarih anlayışının belgeden ve araştırmadan korkmasına gerek yoktur.

Münevver Saime Hanım’ın “Büyük tarihli bir Türksün” sözüne de tam olarak buradan bakmak gerekir.

“Büyük tarih” yalnızca övünülecek bir miras değildir; aynı zamanda ağır bir sorumluluktur.

Geçmişte büyük devletler kurmuş olmak bugün iyi bir toplum kurma sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz.
Atalarımızın adaletiyle övünüyorsak bugün adalet konusunda daha hassas olmak; ilim mirasıyla övünüyorsak daha çok okumak ve üretmek; medeniyetimizden söz ediyorsak davranışlarımızda edebi, merhameti ve hakkaniyeti göstermek zorundayız.

Geçmişin ihtişamını anlatıp bugünün sorumluluğundan kaçamayız.

Belki de çocuklarımıza bırakacağımız en kıymetli miras tam burada saklıdır.
Onlara yalnızca mal, mülk, diploma veya iyi bir meslek bırakmak değil; kim olduklarını bilen, geçmişini araştıran, vatanının kıymetini anlayan fakat dünyaya da açık insanlar olarak yetişmelerine yardımcı olmak…

Bir gün bir çocuk dönüp “Ben neyim?” diye sorduğunda vereceğimiz cevap yalnızca “Büyük tarihli bir Türksün” olmamalı; bu sözün arkasındaki mesuliyeti de anlatabilmeliyiz:

Bu tarih sana yalnızca övünmen için bırakılmadı.

Öğrenmen, anlaman, koruman ve daha iyisini inşa etmen için emanet edildi.

Çünkü millet olmak yalnızca aynı toprak üzerinde yaşamak değildir.

Aynı hafızanın sorumluluğunu taşımak ve o hafızayı gelecek nesillere aktarabilmektir.

Toprak vatan olur; uğruna verilen emekle, fedakârlıkla, hatırayla ve aidiyetle…

Tarih ise milletin hafızası olur; okunduğunda, anlaşıldığında ve yaşatıldığında.

Bu yüzden “Büyük tarihli bir Türksün” cümlesini yalnızca gurur veren bir söz olarak değil, nesilden nesile devredilen bir emanet olarak okumak gerekir.

Büyük bir tarihe sahip olmak şereftir; fakat o tarihe layık bir gelecek bırakabilmek çok daha büyük bir mesuliyettir.

Bir memleketi iki şey yorar: Öfke ve cehalet..!!!

Sâdî-i Şîrâzî, asırlar öncesinden insanlığa ağır bir ölçü bırakır:

“İki kimse memleketin ve dinin düşmanıdır: Biri halim ve selim olmayan öfkeli padişah, ötekisi de ilimsiz, cahil sofu.”

Aradan asırlar geçti.

Tahtlar değişti, devletlerin sınırları değişti, yönetim biçimleri değişti.

Fakat insanın imtihanı pek değişmedi.

Çünkü bir memleketi ayakta tutan yalnızca kanunları, kurumları, hazinesi veya ordusu değildir.

Onu asıl ayakta tutan; adalet, akıl, ilim, liyakat ve vicdandır.

Öfke, özellikle güç sahibinin elinde tehlikelidir.

Sıradan bir insanın öfkesi birkaç kişiyi incitebilir; fakat karar verme makamındaki insanın kontrolsüz öfkesi binlerce insanın hayatına dokunabilir.
Bu sebeple devlet yönetmek, yalnızca güçlü olmayı değil; gerektiğinde öfkesini yenebilmeyi, eleştiriye tahammül edebilmeyi ve adaletten ayrılmamayı gerektirir.

Devlet adamının büyüklüğü sesinin yüksekliğinde değil, öfkelendiği anda dahi adaleti koruyabilmesindedir.

Sâdî‘nin işaret ettiği ikinci tehlike ise daha az önemli değildir: İlimsiz dindarlık.

Din, cehaletin değil ilmin; kibrin değil tevazunun; ayrıştırmanın değil ahlâkın rehberi olmalıdır.

İnsan birkaç söz öğrenmekle âlim olmadığı gibi, din adına konuşmakla da hakikatin temsilcisi olmaz.

Bilmediği konuda hüküm veren, araştırmadan insanları suçlayan, kendi öfkesini dinin hükmüymüş gibi sunan kişi önce dine zarar verir.

Çünkü cehalet, din kisvesine büründüğünde sorgulanması daha da zor bir hâle gelebilir.

Oysa bizim medeniyetimizde ilim ile ahlâk birbirinden ayrı düşünülmemiştir.

Bilmek yetmez; bildiğinin sorumluluğunu taşımak gerekir.

Makam sahibi olmak yetmez; o makamın hakkını vermek gerekir.

Dindar görünmek yetmez; adil, merhametli ve güvenilir olmak gerekir.

Ve belki bugün en çok hatırlamamız gereken mesele de budur:

Devlet öfkeyle, din cehaletle temsil edilemez.

Bir toplumda liyakatin yerine sadakat, istişarenin yerine tek seslilik, ilmin yerine kulaktan dolma bilgi, adaletin yerine kişilere göre değişen ölçüler hâkim olmaya başladığında yalnız kurumlar değil, insanların birbirine olan güveni de aşınır.

Oysa devlet geleneği öfkeyle değil akılla; toplum baskıyla değil güvenle; din ise cehaletle değil ilim ve güzel ahlâkla güçlenir.

Sâdî‘nin asırlar öncesinden söylediği sözün bugün hâlâ bu kadar güçlü gelmesinin sebebi belki de budur.

Çünkü zaman değişse de insanın güçle imtihanı değişmiyor.

Makam yükseldikçe tevazuya, yetki arttıkça adalete, sözün tesiri büyüdükçe ilme duyulan ihtiyaç da artıyor.

Bir memleket için en büyük güvence, hiç hata yapmayan yöneticiler veya hiç yanılmayan insanlar değildir.

Böyle insanlar zaten yoktur.

Asıl güvence; hatası söylendiğinde öfkelenmeyen yönetici, bilmediğinde “bilmiyorum” diyebilen din adamı, doğruyu menfaatinin üzerinde tutabilen aydın ve liyakati yakınlığın önüne koyabilen bir devlet anlayışıdır.

Çünkü devlet emanettir.

Din emanettir.

İlim emanettir.

Makam da emanettir.

Emanetin olduğu yerde kibir değil sorumluluk, öfke değil vakar, cehalet değil ilim konuşmalıdır.

Ve unutulmamalıdır:

Bir memleketi dışarıdan gelen düşman kadar, içeride büyütülen öfke ve cehalet de yorabilir.

Asırlar geçse de hikmet eskimiyor.

Belki de mesele, eski sözleri bilmekten çok onları bugünün aynasında okuyabilmektir.

İyilik neden kameraya yapılıyor?

İyiliğin en kıymetli hâli, kimsenin görmediği yerde yapılanıdır.
Fakat bugün bazen merhametin bile kameranın kırmızı ışığının yanmasını beklediği bir dünyaya dönüşüyoruz.

Eskiden iyilik sessizdi.

Bir kapı çalınır, bir ihtiyaç giderilir, veren kim olduğunu belli etmeden çekilir giderdi.

Alanın mahcubiyeti korunur, verenin de yaptığı iyilik diline düşmezdi.

Çünkü mesele görünmek değil, bir yaraya merhem olabilmekti.

Şimdi ise tuhaf bir çağın içindeyiz.

Bir çocuğa mont veriliyor, kamera kayıtta.

Bir ihtiyaç sahibine erzak uzatılıyor, kamera kayıtta.

Bir yaşlının eli tutuluyor, fotoğraf çekiliyor.

Bir sokak hayvanına su veriliyor, telefon hemen çıkarılıyor.

Elbette iyiliğin paylaşılması her zaman kötü değildir.

Bazen bir yardım kampanyasını duyurmak, başkalarını teşvik etmek veya toplumsal bir meseleye dikkat çekmek için görüntü gerekir.

Kurumların yaptıkları çalışmalar konusunda şeffaf olması da doğaldır.

Fakat burada sorulması gereken başka bir soru var:

Kamera kapandığında biz kimiz?

Asıl imtihan belki de tam burada başlıyor.

Kamera karşısında bir yaşlının elini öpmek kolaydır.

Peki evimizdeki yaşlı insan aynı cümleyi üçüncü kez anlattığında sabırla dinleyebiliyor muyuz?

Sosyal medyada çocuklara duyarlılık göstermek güzel.

Peki apartmanda gürültü yapan bir çocuğa, sokakta mendil satan bir çocuğa aynı merhametle bakabiliyor muyuz?

Bir ihtiyaç sahibine yardım paketini kameralar önünde vermek kolay.

Peki kimsenin görmediği bir yerde borcunu ödeyemeyen komşumuzun, öğrencimizin, akrabamızın derdini fark ediyor muyuz?

İşte iyiliğin samimiyeti burada ölçülür.

Bugün maalesef bazı insanlar başkasının acısını kendi görünürlüğünün dekoruna dönüştürebiliyor.

Yardım alan insanın yüzü, yoksulluğu, evi, çocukları hatta mahcubiyeti dahi teşhir edilebiliyor.

Oysa yoksulluk suç değildir.

İhtiyaç sahibi olmak utanılacak bir şey değildir.

Asıl utanılması gereken, bir insanın çaresizliğini kendi itibarımızı büyütmek için kullanmaktır.

Bizim medeniyetimizde yardımın çok daha zarif örnekleri vardı.
Osmanlı toplumundaki sadaka taşları, yardım edenle yardım alanın mümkün olduğunca birbirini görmediği bir anlayışın sembolü hâline gelmişti.

Veren üstünlük taslamıyor, alanın onuru incitilmiyordu.

Çünkü iyiliğin de bir edebi vardı.

İslam ahlakı ise bu konuda ölçüyü çok daha derinden koyar.
Kur’an-ı Kerim‘de sadakaların açıkça verilmesinin güzel olduğu, fakat ihtiyaç sahiplerine gizlice verilmesinin daha hayırlı olduğu bildirilir. (Bakara, 2/271)

Ne kadar ince bir ölçü…

Demek ki mesele yalnızca vermek değildir.

Nasıl verdiğimiz, neden verdiğimiz ve verdikten sonra ne yaptığımız da önemlidir.

Bugün sosyal medya bize sürekli görünmemiz gerektiğini öğretiyor.
Yediğimizi gösteriyoruz, gezdiğimizi gösteriyoruz, sevincimizi gösteriyoruz, üzüntümüzü gösteriyoruz.
Sonunda iyiliğimizi de göstermeye başladık.

Fakat insanın hayatında yalnızca Allah‘ın ve kendi vicdanının bildiği güzellikler de kalmalı.

Kimsenin alkışlamadığı…

Kimsenin “Ne kadar iyi bir insan” demediği…

Beğeni gelmeyen, paylaşılmayan, hikâyeye konulmayan iyilikler…

Çünkü merhamet bir sosyal medya içeriği değil, karakter meselesidir.

Bir insan kamera karşısında son derece merhametli görünüp, kamera kapandığında çalışanına kötü davranıyorsa; ailesinin kalbini kırıyor, güçsüzü küçümsüyor, komşusunun derdine sırtını dönüyor, kendisine faydası olmayan insana değer vermiyorsa orada iyiliğin anlamını yeniden düşünmek gerekir.

İyilik yalnızca fakire paket uzatmak değildir.

Bazen susmaktır.

Bazen affetmektir.

Bazen bir insanın kusurunu örtmektir.

Bazen kimsenin görmediği bir borcu ödemektir.

Bazen kırılmış bir gönlü tamir etmektir.

Bazen de yaptığın iyiliği ömrünün sonuna kadar kimseye anlatmamaktır.

Belki bugün toplum olarak yeniden şu soruyu kendimize sormalıyız:

Kameralar tamamen kapansa, yine aynı insanlar olur muyduk?

Eğer cevap “evet” ise ne güzel…

Ama merhametimiz kamerayla başlayıp kayıt tuşuyla sona eriyorsa, orada yardım vardır belki; fakat iyiliğin ruhunda eksik kalan bir şey vardır.

İyilik seyirci istemez.

İyilik alkış beklemez.

Ve gerçek merhamet, insanın kimsenin görmediği yerde de vicdanlı kalabilmesidir.

Çünkü iyiliğin en güzel şahidi kamera değil, vicdandır.